Mohsen Elhamian

سخنان استاد محسن الهامیان در مورد هارمونی  پراتيک

هارمونی پراتيک درس ناديده گرفته شده در آموزش موسيقی در ايران

يکی از دروس اصلی و  مهم در فراگيری موسيقی به ويژه گرايش آهنگسازی هارمونی پراتيک است البته به طور کلی اين درس در پرورش ذوق و سليقه در امر اجرای موسيقی هم نقش مهمی دارد و کدام نوازنده­ای است که لازم نداند با ديدن نتِ خطِ آوازی قادر به ارائه هارمونی و همراهی درخوری برای آن نباشد و يا آوازی را که خوانده می­شود  فی­البداهه همراهی نکند. برای آهنگساز داشتن چنين توانی يکی از الزامات است چون تا رسيدن به انتهای اين درس هنرجو بايد سال­ها درس­های کتاب راآنقدر تکرار کند تا به مرحله­ای برسد که باديدن آکوردها روی کاغذ، صدای آنها را در گوش خود بشنود. خلاصه از اهميت اين درس برای هنرجوی موسيقی در گرايش موسيقی اروپايي هر چه گفته شود زيادگويي نشده است.

هارمونی پراتيک را بايد حداقل دو ترم بعد از شروع فراگيری هارمونی نوشتنی آغاز کرد تا هنرجو اطلاعاتی در مورد آکوردها و پوزيسيون آنها داشته باشد. می­دانيم اعدادی (موسوم به شيفره­) که در هارمونی زير نت باس نوشته می­شود فاصلة نت­هايي که از نت باس وجود دارند را راهنمايي می­کند و هارمونی پراتيک عبارت است از به واقعيت در آوردن سريع شيفره­هايي که باس داده می­شود روی پيانو. پس حل روی کاعذ نيست (هارمونی نوشتنی) بلکه آکوردها ابتدا به ساکن روی پيانو نواخته می­شود. کتاب معمول برای آن در مکتب فرانسه کتاب آدلف ساموئل است که فکر نمی­کنم کتاب ديگری روی دست اين کتاب باشد.. در اين کتاب، در س با گرفتن سه پوزيسيون آکورد سه صدايي پايگی (پايه در سوپرانو، سوم آکورد در سوپرانو و پنجم آکورد در سوپرانو) برای سه آکورد اصلی (درجه اول- چهارم و پنجم) در مُد ماژور و مينورآغاز می­کند.بعد از آن که شاگرد توانست به سرعت در هر يک از تُن­های ماژور و مينور اين سه درجه را در سه پوزيسيون بگيرد به آموزش وصل اين آکوردها می­پردازد. در ابتدا آکوردهايي که نت مشترک با هم دارند (وصل آکورد درجه چهارم به اول و پنجم به اول و بر عکس) که با نگه داشتن نت مشترک درجای خود وصل بدون خطا انجام می­شود درس بعدی وصل آکورد درجه چهارم به پنجم است که چون بين آنها نت مشترک وجود ندارد بايد با حرکت مخالف به هم وصل شوند و کار را کمی مشکل می­کند. اين وصل­ها در تمامی تُن­های ماژور و مينور انجام می­شود و بعد نوبت به انجام تمرين­های کتاب برای اين وصل­هاست. درس­های بعدی آکوردهای درجات ديگر ( دوم و ششم) را به کار می­گيرد. بعد نوبت به آکوردهای معکوس اول و دوم می­رسد. برای هر آموزش جديد در وصل آکوردها که بايد در تمامی تُن­های ماژور و مينور انجام شود. تمرين­های متعددی در توناليته­های متفاوتی که هر تمرين نيز در خود به توناليته­های متعددی مودولاسيون می­کند وجود دارد. به تدريج کتاب وارد هارمونی نامطبوع و آکوردهای هفتم و نهم دومينانت با پايه و حذف پايه و معکوس­های آنها، انواع نت­های تأخير،  آکوردهای آلتره ترکيب نت­های تأخير در آکوردهای آلتره می­شود و تمرين­های متعددی برای هر يک داده می­شود که برای تبحر در آن بايد سال­ها هر روز چند ساعت پشت پيانو نشست و تمرين­های کتاب را به جرات بگويم برای شصتمين و هفتادمين بار تمرين کرد تا بتوان در امر هارمونی پراتيک خبره شدتا تمرين­های کتاب را بدون توقف با ديدن شيفره و تصور يک هزارم ثانيه برای پوزيسيون هر آکورد زد . در اين هنگام که شاگرد دورة آهنگسازي را تمام کرده برگ برنده­ای در دست دارد. او سال­ها وصل آکوردهای گوناگون را بارها و بارها طی انجام تمرين­های کتاب شنيده و با يک نظر به نوشتار هارمونی اصوات آن را در گوش خود می­شنود و نيازی نيست تا يکی يکي آکوردها را روی پيانو بگيرد و ببيند آکورد مورد نظرش هست يا نه (شيوه­ای که بعضی از آهنگسازان برای پيدا کردن هارمونی خود طی می­کنند و تازه معلوم نيست به نتيجة دلخواه برسند چون به طور مثال اگر بيست آکورد گرفته و به منظور خود رسيده از کجا معلوم که آکورد بيست و يکمی منظور او را بهتر بر نياورد. و مهم­تر از آن در تمرين­های کتاب چنان وصل­های دلپذيری از آکوردها ارائه می­شود که خود يک کاتالوگی پر ارزش  برای وصل آکوردها و مودولاسيون است.

هرگز نديده­ام که چه در هنرستان و چه در دانشگاه به عنوان يک درس پايه­ای تدريس شود و اگر هم چيزی گفته شده باشد که بعيد می­دانم تنها به طور شکسته بسته همان دو صفحة اول کتاب است که پوزيسيون­­های آکوردهای درجات اصلی و يا نهايتاً وصل اين آکوردها به يکديگر است بدون آن که حتی اولين تمرين کتاب کار شود. تنها دوره­ای که اين درس تا حدودی دنبال شد درکلاس­هايم در کنسرواتوار تهران بود که بعضی از شاگردان تا آکوردهای هفتم کاسته پيش رفتند. البته آنها هم تنها تمرين اول و دوم هر درس که نسبتاً ساده است و نت­های باس شکل کشيده­ای دارند را تمرين کردند.

بدون آن که قصد فضل فروشی داشته باشم از کسانی که می­توانند تمام تمرين­های کتاب آدلف ساموئل را به شکلی که هر کجای کتاب را باز کردند قادر به نواختن آن باشند تقاضا می­کنم با من تماس بگيرند تا شايد حرف­ها و درددل­هايي با هم داشته باشيم و با هم­دلی بتوانيم پرچم اين درس که خود من بيش از بيست سال برای فراگيری­اش وقت صرف کردم را بالا ببريم و آن را به يکی از درس­های اصلی در امر آموزش موسيقی تبديل کنيم.